Những Lời Khuyên Quan Trọng Để Sáng Tác Âm Nhạc Trên Piano

Là một pianist được đào tạo bài bản, và là người chỉ đến với sáng tác khá muộn, có một điều ngày càng trở nên rõ ràng với tôi: không có hai nhà soạn nhạc nào sáng tác theo cùng một cách. Ngược lại, các pianist thường làm việc khá giống nhau: bắt đầu bằng việc đọc bản nhạc, ghi chú thế bấm, hình thành ý tưởng về tác phẩm, sau đó là luyện chậm không ngừng với metronome, rồi tăng dần tempo, và cuối cùng dẫn đến một hình thức biểu diễn nào đó.

Nhưng quy trình của các nhà soạn nhạc thì đa dạng hơn rất nhiều. Có người dùng phần mềm máy tính, có người dựa vào các công thức toán học, có người lại vạch sẵn cấu trúc bằng bút chì trên giấy kẻ ô trước khi viết một nốt nhạc nào. Nhìn vào các bậc vĩ đại trong quá khứ: Schubert và Mozart là những “desk composers”, sáng tác trên bàn và nghe nhạc trong đầu, trong khi Chopin và Schumann thì không thể sáng tác nếu không ngồi trước cây đàn piano. Không có một “cách đúng” duy nhất.

Tuy vậy, khi sáng tác, chúng ta thường gặp một số khó khăn chung – và tôi cũng từng trải qua không ít trong số đó – nên dưới đây tôi sẽ nêu ra vài vấn đề điển hình, cùng với những giải pháp đã tỏ ra hiệu quả đối với bản thân tôi.

1. Bắt đầu như thế nào

Tôi rất thích gợi ý của John Corigliano: hãy đơn giản là “để bàn tay dẫn lối”. Đừng suy nghĩ quá nhiều. Hãy thử chơi một điều gì đó. Nếu bạn không thích, hãy tự hỏi “Nếu thì sao?”: “Nếu mình đi hướng này thay vì hướng kia thì sao?”, “Nếu mình biến đổi tiết tấu nhiều hơn thì sao?”, “Nếu mình tạo một cú nhảy lên đầy biểu cảm thay vì chỉ bước tiếp từng bậc thì sao?”. Cuối cùng, tôi tin rằng một phần rất quan trọng nhưng thường bị đánh giá thấp của sáng tạo chính là sự kiên nhẫn: liên tục loại bỏ những gì mình không thích, và không ngừng thử nghiệm cho đến khi tìm được điều mình thực sự muốn.

Có lẽ sẽ hữu ích nếu bạn thay đổi cách nghĩ, từ “tạo ra” âm nhạc sang “khám phá” âm nhạc – rằng những giai điệu quyến rũ mà bạn sắp viết ra vốn đã tồn tại sẵn đâu đó, và nhiệm vụ của bạn chỉ là tìm ra chúng.

2. Hãy nhớ rằng: ít hơn lại là nhiều hơn

Rất thường xuyên, trong các tác phẩm của mình, chúng ta quá ám ảnh với việc phải nghĩ ra chất liệu mới, trong khi lựa chọn khôn ngoan hơn lại là tìm cách phát triển những gì mình đã có.

Có vô số cách để làm điều này. Chỉ cần kể vài ví dụ: thử các mô hình đệm khác nhau, thay đổi cách trang trí, đặt những hòa âm khác nhau dưới cùng một giai điệu, chuyển quãng tám, tô màu cho giai điệu khi nó được lặp lại bằng cách thêm các quãng bên dưới, v.v. (Đây cũng là những bài tập tuyệt vời để phát triển vốn từ vựng âm nhạc của chúng ta, ngay cả khi không có ý định sáng tác một cách chính thức, và cũng rất hữu ích cho giáo viên trong việc bồi dưỡng tính nhạc cho học sinh.)

“Có lẽ sẽ hữu ích nếu bạn thay đổi cách nghĩ, từ ‘tạo ra’ âm nhạc sang ‘khám phá’ âm nhạc – rằng những giai điệu quyến rũ mà bạn sắp viết ra vốn đã tồn tại sẵn đâu đó, và nhiệm vụ của bạn chỉ là tìm ra chúng.”

3. Lặp lại một giai điệu, nhưng ở lần thứ hai (hoặc thứ ba), hãy biến đổi nó về cuối

Chỉ cần thay đổi một vài nốt trong giai điệu (hoặc thay đổi hòa âm đi kèm), bạn đã có thể tạo ra cảm giác âm nhạc như thể quay lại một ngã rẽ và có cơ hội trải nghiệm “con đường không được chọn”. Đồng thời, đừng coi nhẹ giá trị của sự lặp lại thuần túy.

Nadia Boulanger từng nói: “Không hề tồn tại cái gọi là sự lặp lại trong âm nhạc” – một nhận định rất sắc sảo. Bất cứ điều gì chúng ta nghe trong âm nhạc đều luôn được cảm nhận trong mối liên hệ với những gì đã xảy ra trước đó và những gì sắp đến sau này, đôi khi khiến bản thân các nốt nhạc trở nên thứ yếu so với mối quan hệ của chúng trong toàn thể tác phẩm. Hãy nhìn vào những tác phẩm được yêu mến như Gnossiennes của Satie hay các Scherzo của Chopin: đến 80% là lặp lại, vậy mà bạn hầu như không nhận ra!

Khi nhìn lại những sáng tác non trẻ của mình, tôi cảm thấy chúng quá háo hức khám phá hết hướng này đến hướng khác, mà chưa phát triển đầy đủ những gì đã có. Việc cuốn hút người nghe bằng sự cân bằng hợp lý giữa quen thuộc và mới mẻ là một thử thách tinh tế, nhưng cực kỳ hiệu quả nếu làm tốt.

4. Chọn một bài thơ bạn yêu thích, và thử viết một ca khúc cho giọng hát và piano

Khi còn học đại học, với tư cách là một sinh viên chuyên ngành biểu diễn piano (và vì thế không có động lực hay hạn chót nào để sáng tác), tôi thường bắt đầu viết nhạc nhưng lại không biết kết thúc ra sao, không biết “đi tiếp thế nào”. Rồi một ngày, tôi quyết định viết một ca khúc cho một người bạn soprano, dựa trên một bài thơ của Maya Angelou. Bằng cách nào đó, việc có sẵn phần lời đã đóng vai trò như một bản thiết kế âm nhạc, giúp giai điệu và hòa âm của tôi dần thành hình, và lần đầu tiên, chúng đưa tôi đi trọn vẹn đến cuối một tác phẩm. Khi hoàn thành, tôi quyết định nén nó lại thành một tác phẩm piano solo thay vì một bài hát – và đó chính là tác phẩm đầu tiên mà tôi hoàn thành trọn vẹn!